İş programı nasıl hazırlanır, kritik yol nedir

İş programı nedir, neden kritik yolla birlikte düşünülür?

İş programı, bir yapının hangi işlerden oluştuğunu, her işin ne kadar süreceğini, hangi sırayla yapılacağını ve hangi kaynakla yürüyeceğini gösteren zaman planıdır. Çubuk diyagram (Gantt şeması) bu planın en bilinen görünümüdür, ama planın kendisi değildir. Asıl plan, aktiviteler arasındaki bağımlılıklardır.

Kritik yol yöntemi (CPM, Critical Path Method) bu bağımlılıklardan projenin en kısa bitiş süresini ve hangi işlerin bu süreyi belirlediğini hesaplar. Kritik yoldaki bir iş gecikirse proje gecikir. Kritik yolda olmayan bir iş, toplam bolluğu kadar gecikebilir ve bitiş tarihi değişmez. Şantiye şefi için pratik sonucu şudur: ekip, vinç ve beton pompası gibi kıt kaynakları önce kritik yoldaki işlere verirsiniz.

İş programı adım adım nasıl hazırlanır?

Bir konut veya ticari yapı için iş programı beş adımda kurulur. Sırayı bozmayın: bağımlılıkları kurmadan süre vermek, Gantt'ı elle çizilmiş bir resme çevirir.

1. İş kırılım yapısı (WBS). Projeyi blok, kat ve iş grubu olarak bölün: altyapı, kaba yapı, ince yapı, mekanik, elektrik, dış cephe, çevre düzenlemesi. En alt seviye, bir ekibin bir yerde bitirebileceği iştir.
2. Aktiviteler. Her paketi ölçülebilir aktivitelere ayırın: "B Blok 2. kat döşeme kalıbı", "Zemin kat sıva". Aktivite 1 günden kısa olmamalı, raporlama döneminizden (genellikle 1 ay) uzun olmamalı.
3. Süreler. Süreyi metrajdan ve ekip verimliliğinden hesaplayın: miktar ÷ (ekip sayısı × günlük verim). Takvim günü değil iş günü kullanın; tatil ve hava koşulu kaynaklı duruşları çalışma takviminde tanımlayın.
4. Bağımlılıklar. Her aktivitenin öncülünü ve ilişki tipini girin (aşağıdaki tablo). Öncülü olmayan tek iş proje başlangıcı, ardılı olmayan tek iş proje bitişi olmalı; ortada "sarkan" aktivite kalmasın.
5. Kaynaklar. Ekip, makine ve kritik malzemeyi atayın. Aynı kalıp ekibi iki işe aynı anda atanmışsa sırayı kaydırın veya ikinci ekip planlayın.

Gecikme (lag), ilişkiye eklenen bekleme süresidir. Beton dökümünden sonra kalıp sökümüne kadar beklenen süre, FS + n gün olarak girilir; bu süreyi proje şartnamesi ve beton sınıfına göre statik müellif belirler. Negatif gecikme (lead) ise ardılın öncül bitmeden başlamasıdır.

Kritik yol nasıl hesaplanır? Çözümlü örnek

Kritik yol iki geçişle hesaplanır. İleri geçişte her aktivitenin en erken başlangıcı (EB) ve en erken bitişi (EBt) bulunur: EB, öncüllerin en büyük EBt değeridir; EBt = EB + süre. Geri geçişte proje bitişinden geriye doğru en geç bitiş (GBt) ve en geç başlangıç (GB) bulunur: GBt, ardılların en küçük GB değeridir; GB = GBt − süre. Toplam bolluk (TB) = GB − EB'dir. Serbest bolluk (SB), ardılların en küçük EB değeri eksi kendi EBt değeridir.

Aşağıdaki örnek bir konut temelinin ilk 36 iş gününü gösterir. Tüm ilişkiler FS ve gecikmesizdir; günler 0'dan başlar (gün 0 sabahı başlayan 6 günlük iş, gün 6 sabahı biter).

Sonuç: proje 36 iş günü sürer ve kritik yol A → B → C → D → F → G → J'dir (6 + 2 + 3 + 6 + 1 + 10 + 8 = 36). Temel topraklaması (E) 7 gün kayabilir; topraklama ekibi bir hafta geç gelse bile temel betonu günü değişmez. Perde dışı yalıtımın (H) toplam bolluğu 1 gün, serbest bolluğu 0'dır: H 1 gün gecikirse bitiş değişmez ama geri dolgu (I) 1 gün geç başlar ve onun bolluğunu tüketir. Toplam bolluk ile serbest bolluk arasındaki fark tam olarak budur: toplam bolluk zincirin ortak payıdır, serbest bolluk yalnızca o aktiviteye aittir.

Gantt şeması nasıl okunur?

Gantt şemasında her satır bir aktivite, her çubuk o aktivitenin süresidir. Okurken dört şeye bakın: kritik yoldaki çubuklar (çoğu programda kırmızı), aktiviteler arasındaki bağımlılık okları, bolluğu gösteren ince çizgi veya boşluk ve bugün çizgisi. Bugün çizgisinin solunda kalıp tamamlanmamış görünen her kritik çubuk, bitiş tarihini zaten kaydırmıştır.

Gantt şemasında bağımlılık okları yoksa elinizdeki şey bir iş programı değil, bir takvim çizimidir. Bir aktiviteyi kaydırdığınızda ardılları kendiliğinden kaymıyorsa CPM hesaplanmıyor demektir. İnşaatta sık görülen "Excel'de boyanmış hücreler" programı bu yüzden gecikme analizinde işe yaramaz.

Temel plan (baseline) ve gecikme takibi nasıl yapılır?

Temel plan, onaylandığı gün dondurulan iş programı kopyasıdır. Sonraki her güncelleme bu kopyayla karşılaştırılır: planlanan başlangıç ve bitiş ile gerçekleşen başlangıç ve bitiş arasındaki fark, gecikmenin kendisidir. Temel planı dondurmazsanız, her güncelleme bir öncekinin üzerine yazılır ve "ne kadar geciktik" sorusunun cevabı kaybolur.

Takip için haftalık bir ritim yeterlidir: her aktivitenin gerçekleşen başlangıç tarihini, tamamlanma yüzdesini ve kalan süresini girin, CPM'i yeniden hesaplayın, kritik yolun değişip değişmediğine bakın. Bolluğu tükenen bir aktivite yeni kritik yol olabilir. Gecikmenin sebebini (hava, malzeme, revizyon, işveren onayı, taşeron) aynı kayda yazın; süre uzatımı talep ederken bu kayıt sizin kanıtınızdır. Revizyon kaynaklı gecikmeleri revizyon föyü ile, sahadaki duruşları günlük raporla eşleştirin.

Kamu yapım işlerinde iş programı nasıl onaylanır?

Kamu ihale mevzuatına tabi yapım işlerinde iş programı sözleşmenin parçası gibi işler ve kuralları Yapım İşleri Genel Şartnamesi md. 17'de yazılıdır. Yüklenici, yer tesliminden itibaren 15 gün içinde iş programını hazırlayıp idarenin onayına sunar. İdare uygun bulmazsa gerekçesini bildirir ve bir defaya mahsus, cezasız 5 gün süre verir. Program süresinde sunulmaz veya uygun bulunmazsa, gecikilen her gün için sözleşmedeki günlük gecikme cezasının %10'u oranında ceza uygulanır.

Şartnamedeki tanıma göre iş programı yalnızca süreleri değil, aylık imalat ve iş miktarlarını, varsa ihzaratı, yıllık ödenek dilimlerini ve bunların aylara dağılımını da gösterir. İhzarat öngörülen işlerde iş programları onaylanmadan imalat ve ihzarat bedelleri ödenmez (md. 17/2). Kapsamlı işlerde idare, çubuk diyagram yerine paket yazılımla hazırlanmış program isteyebilir (md. 17/5). Onaylı programa aynen uyulur; değişiklik ancak zorunlu hallerde idarenin uygun görüşüyle yapılır (md. 17/6). Ödenek dağılımı ile imalat sırası arasındaki uyuşmazlıklar için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yüksek Fen Kurulu görüşleri yol gösterir.

MS Project veya Primavera'dan aktarırken nelere dikkat edilir?

İşveren veya kamu idaresi programı çoğu zaman MS Project ya da Primavera P6 dosyası olarak ister veya verir. Aktarımda en sık sorunlar şunlardır:

• Takvim: kaynak dosyadaki çalışma takvimi (cumartesi çalışılıyor mu, resmi tatiller) hedefte yoksa süreler kayar. Aktarımdan sonra birkaç aktivitenin bitiş tarihini elle kontrol edin.
• Kısıtlar: "şu tarihten önce başlamasın" gibi tarih kısıtları CPM sonucunu değiştirir. Gereksiz kısıtları temizleyin, kritik yolu kısıtlar değil bağımlılıklar belirlesin.
• Özet görevler: MS Project'te özet görevlere bağlanmış ilişkiler başka yazılımda farklı yorumlanabilir. Bağımlılıkları alt aktivitelere taşıyın.
• Süre birimi: saat, gün ve hafta birimleri karışmışsa yuvarlama farkları çıkar.
• Kodlar: aktivite kimliklerini koruyun; hakediş ve günlük raporlar bu kodlarla eşleşir.

İş programında en sık yapılan hatalar nelerdir?

• Bağımlılık yerine tarih girmek. Program ilk gecikmede elle yeniden çizilir.
• Öncülü veya ardılı olmayan "sarkan" aktiviteler. Bunlar kritik yol hesabını bozar.
• Çok uzun aktiviteler. "Kaba inşaat, 120 gün" gibi bir satır takip edilemez.
• Kaynak çakışmasını görmemek. Aynı kalıp ekibi iki blokta aynı anda gösterilir.
• Satın alma ve onay sürelerini unutmak. Asansör, doğrama, cephe gibi uzun teslimli kalemlerin sipariş ve numune onayı da aktivitedir.
• Temel planı dondurmamak. Gecikme ölçülemez, süre uzatımı kanıtlanamaz.
• Bolluğu taşeronun keyfine bırakmak. Toplam bolluk projenindir; bir taşeron tüketirse sonraki iş bolluksuz kalır.

Kontrol listesi

• Her aktivitenin en az bir öncülü ve bir ardılı var (başlangıç ve bitiş hariç).
• Süreler iş günü ve metrajdan hesaplandı.
• Çalışma takvimi tatilleri ve hava kaynaklı duruşları içeriyor.
• Kritik yol tek ve anlamlı bir zincir; tarih kısıtlarıyla oluşmuyor.
• Uzun teslimli malzemelerin sipariş ve onay aktiviteleri programda.
• Temel plan donduruldu, haftalık güncelleme günü belli.
• Kamu işindeyseniz program yer tesliminden 15 gün içinde sunuldu.

Santix'te nasıl yapılır?

Santix'in iş programında görevleri, kilometre taşlarını ve FS, SS, FF, SF bağımlılıklarını gecikmeleriyle birlikte girersiniz; kritik yolu, toplam ve serbest bolluğu Santix CPM ile hesaplar. iPad'de yatay Gantt, telefonda liste görünümü vardır. Filtrelerle "Kritik yol" ve "Geciken" işleri ayırabilirsiniz; Gantt üstünde kritik yolda geciken iş sayısı görünür. Paftada işaretlediğiniz oda bazlı ilerleme ilgili göreve yansır. Mevcut programınızı MS Project XML veya Primavera P6 XER dosyası olarak içe aktarabilirsiniz. Ayrıntılar iş programı ve Gantt sayfasında, planlar fiyatlar sayfasında.

Kaynaklar

• Yapım İşleri Genel Şartnamesi (Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği eki, güncel metin kopyası), md. 4 iş programı tanımı ve md. 17
• ÇŞİDB Yüksek Fen Kurulu görüşü 2022/232, iş programının hazırlanma usulü ve ödenek dağılımı
• 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu

Mevzuat metinleri 13 Kasım 2026 tarihinde kontrol edildi. Kritik yol örneğindeki hesap elle ve ayrıca yazılımla doğrulandı.